Triệu chứng sốt xuất huyết ở trẻ em và dấu hiệu nguy hiểm

Khi thời tiết chuyển mùa, độ ẩm không khí cao cũng là lúc muỗi vằn Aedes aegypti phát triển mạnh mẽ, kéo theo sự bùng phát của các ổ dịch sốt xuất huyết. Đối với người trưởng thành, căn bệnh này đã đáng sợ, nhưng đối với trẻ em – đối tượng có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện – diễn tiến của bệnh lại càng khó lường và nguy hiểm hơn gấp nhiều lần. Việc nhận biết sớm triệu chứng sốt xuất huyết ở trẻ em chính là chìa khóa vàng giúp các bậc phụ huynh bảo vệ tính mạng và sức khỏe của con em mình.

Thực tế lâm sàng cho thấy, rất nhiều trường hợp trẻ nhập viện trong tình trạng nguy kịch, sốc, suy đa tạng chỉ vì cha mẹ nhầm lẫn sốt xuất huyết với sốt virus thông thường hoặc viêm họng. Bài viết này sẽ mang đến một cẩm nang y khoa toàn diện, cập nhật nhất giúp bạn chủ động nhận diện và xử lý căn bệnh này một cách khoa học.

Hiểu đúng về cơ chế và mức độ nguy hiểm của sốt xuất huyết ở trẻ nhỏ

Sốt xuất huyết là một bệnh truyền nhiễm cấp tính, khởi phát do sự xâm nhập của virus Dengue vào cơ thể. Virus này lây truyền từ người bệnh sang người lành thông qua vết đốt của muỗi vằn mang mầm bệnh. Mặc dù có thể xuất hiện vào bất kỳ thời điểm nào trong năm, bệnh thường gia tăng mạnh và dễ bùng phát thành dịch trong mùa mưa.

Nhiều bậc phụ huynh khi tham gia vào các hội nhóm làm cha mẹ thường chia sẻ những lo lắng về việc con mình bị sốt cao liên tục không hạ. Khác với các loại sốt thông thường, sốt xuất huyết do virus Dengue có khả năng làm tăng tính thấm thành mạch, dẫn đến hiện tượng thoát huyết tương từ lòng mạch ra ngoài khoảng gian bào. Hiện tượng này kéo theo hệ lụy cô đặc máu, giảm tiểu cầu nghiêm trọng và có thể đẩy trẻ vào trạng thái sốc giảm thể tích chỉ sau vài giờ nếu không được bù dịch đúng cách.

Đặc biệt, trẻ em là đối tượng rất nhạy cảm với sự mất nước và biến động của dòng máu, vì vậy các dấu hiệu sốt xuất huyết ở trẻ em cần phải được theo dõi sát sao từng giờ, không được phép lơ là dù chỉ một phút.

Diễn tiến lâm sàng ba giai đoạn và các triệu chứng sốt xuất huyết ở trẻ em

Một trong những lý do khiến căn bệnh này dễ bị bỏ qua là do triệu chứng của nó thay đổi theo từng ngày. Thông thường, một chu kỳ mắc bệnh sốt xuất huyết ở trẻ sẽ trải qua 3 giai đoạn rõ rệt: Giai đoạn sốt, giai đoạn nguy hiểm và giai đoạn hồi phục.

Giai đoạn sốt (Từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 3)

Đây là giai đoạn khởi phát của bệnh, rất khó phân biệt với các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp hoặc sốt phát ban khác. Bệnh thường được nhận biết qua các dấu hiệu sau:

• Sốt cao đột ngột và liên tục: Trẻ thường sốt rất cao, dao động từ 39 đến 40 độ hoặc thậm chí cao hơn. Đặc điểm của cơn sốt này là rất khó đáp ứng với các loại thuốc hạ sốt thông thường như Paracetamol. Thuốc chỉ có tác dụng giảm nhẹ nhiệt độ trong một thời gian ngắn rồi trẻ lại sốt cao trở lại.

• Đau nhức cơ thể: Trẻ lớn có thể than phiền bị đau đầu dữ dội (đặc biệt là vùng sau hốc mắt), đau mỏi các khớp cơ và đau nhức toàn thân. Đối với trẻ nhỏ chưa biết nói, trẻ sẽ có biểu hiện quấy khóc liên tục, bỏ bú, chán ăn, người lừ đừ.

• Xung huyết da: Da của trẻ thường có biểu hiện đỏ ửng ở vùng mặt, cổ và ngực (gần giống như bị cháy nắng) do tình trạng giãn mạch dưới da.

• Triệu chứng tiêu hóa: Trẻ có thể cảm thấy buồn nôn, nôn mửa, chướng bụng hoặc tiêu chảy nhẹ.

Từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 7 là giai đoạn bệnh có nguy cơ diễn tiến nặng

Đây là khúc cua sinh tử của bệnh. Nhiều phụ huynh lầm tưởng rằng khi con mình bắt đầu hạ sốt (nhiệt độ giảm xuống còn 37.5 – 38 độ) là bệnh đã thuyên giảm. Tuy nhiên, trong giới y học khẳng định đây mới là thời điểm các triệu chứng của bệnh sốt xuất huyết ở trẻ em trở nên nặng nề nhất. Lúc này, hiện tượng thoát huyết tương và giảm tiểu cầu xảy ra mạnh mẽ nhất, dẫn đến các biểu hiện xuất huyết:

• Xuất huyết dưới da: Trên da trẻ xuất hiện các chấm xuất huyết nhỏ li ti như đầu tăm, màu đỏ hoặc bầm tím. Các chấm này thường xuất hiện ở mặt trước hai cẳng chân, mặt trong hai cánh tay, bụng, đùi. Cách phân biệt với sốt phát ban là khi bạn dùng ngón tay căng da vùng có chấm đỏ, chấm đỏ đó không biến mất.

• Xuất huyết niêm mạc: Trẻ có biểu hiện chảy máu cam (chảy máu mũi), chảy máu chân răng khi đánh răng hoặc khi ăn uống. Ở một số trẻ lớn hơn, có thể xuất hiện tình trạng đi tiểu ra máu.

• Xuất huyết tiêu hóa: Đây là biến chứng cực kỳ nặng. Trẻ có thể nôn ra máu tươi hoặc máu bầm đen, đi cầu ra phân đen thối như bã cà phê do có máu chảy trong đường ruột.

• Đau bụng vùng gan: Trẻ đau bụng dữ dội, liên tục hoặc đau tăng lên khi ấn vào vùng hạ sườn phải (vị trí của gan do gan bị sưng to).

• Dấu hiệu tiền sốc: Do mất dịch, mạch của trẻ sẽ nhanh nhưng yếu, huyết áp tụt hoặc kẹt (hiệu số giữa huyết áp tối đa và huyết áp tối thiểu nhỏ hơn hoặc bằng 20 mmHg). Chân tay trẻ lạnh ngắt, da ẩm, vã mồ hôi, môi thâm, lờ đờ hoặc vật vã, kích thích.

Giai đoạn hồi phục thường bắt đầu từ ngày thứ 8 trở đi 

Nếu vượt qua được giai đoạn nguy hiểm một cách an toàn nhờ sự can thiệp y tế đúng đắn, trẻ sẽ bước vào giai đoạn tái hấp thu dịch. Lúc này:

• Trẻ hết sốt hẳn, thể trạng tiến triển tốt lên rõ rệt.

• Trẻ bắt đầu thèm ăn trở lại, tỉnh táo, chơi ngoan.

• Huyết động học ổn định, tim đập đều, trẻ đi tiểu nhiều hơn.

• Trên da có thể xuất hiện các mảng ban đỏ ngứa ngáy (đây là hiện tượng phát ban hồi phục, hoàn toàn lành tính và sẽ tự biến mất sau vài ngày).

Sự khác biệt giữa triệu chứng sốt xuất huyết và các loại sốt thông thường

Để tránh những sai lầm đáng tiếc trong quá trình chăm sóc trẻ, việc phân biệt được triệu chứng của sốt xuất huyết ở trẻ em với các loại bệnh lý gây sốt khác là cực kỳ quan trọng. Dưới đây là bảng so sánh chi tiết:

Các biểu hiện nguy hiểm sau đây là tín hiệu cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay

Trong việc xử lý bệnh sốt xuất huyết, việc nhận biết các dấu hiệu cảnh báo theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) là ranh giới giữa sự sống và cái chết. Khi chăm sóc trẻ tại nhà, nếu thấy xuất hiện bất kỳ một trong các dấu hiệu sau, phụ huynh phải lập tức đưa trẻ đến bệnh viện chuyên khoa gần nhất bằng phương tiện nhanh nhất:

1. Trẻ nôn ói nhiều: Nôn liên tục (trên 3 lần trong vòng 1 giờ hoặc trên 4 lần trong vòng 6 giờ), không thể ăn uống hay uống nước bù dịch được.

2. Đau bụng dữ dội: Trẻ đau bụng vùng hạ sườn phải hoặc đau lan tỏa toàn bụng mà không rõ nguyên nhân.

3. Thay đổi tri giác rõ rệt: Trẻ trở nên lờ đờ, ngủ gà ngủ gật, gọi hỏi không phản ứng nhanh hoặc ngược lại, trẻ kích thích, vật vã, bứt rứt, quấy khóc không thể dỗ dành.

4. Dấu hiệu xuất huyết niêm mạc nặng: Chảy máu mũi ồ ạt không tự cầm, chảy máu răng nhiều, hoặc trẻ đi cầu ra phân đen, nôn ra máu.

5. Tay chân lạnh, ẩm: Lòng bàn tay, bàn chân của trẻ lạnh ngắt trong khi người vẫn ấm hoặc vừa mới hạ sốt, da ẩm ướt, móng tay móng chân nhợt nhạt.

6. Tiểu ít hoặc không tiểu: Trẻ không đi tiểu trong suốt 6 – 8 giờ liên tục, dấu hiệu của việc cơ thể bị thiếu dịch trầm trọng hoặc suy thận cấp.

Hướng dẫn chăm sóc và những sai lầm nguy hiểm cần tránh khi trẻ bị sốt xuất huyết

Theo dõi các nguồn tin chính thống trên các trang bản tin tổng hợp về y tế cộng đồng, tỷ lệ trẻ gặp biến chứng nặng do cha mẹ tự ý điều trị sai cách tại nhà vẫn ở mức đáng báo động. Dưới đây là những nguyên tắc chăm sóc khoa học mà các chuyên gia nhi khoa khuyến cáo.

Cách chăm sóc trẻ đúng chuẩn khoa học tại nhà

• Bù dịch đúng cách: Đây là khâu quan trọng nhất. Hãy cho trẻ uống nhiều nước điện giải Oresol (pha đúng tỷ lệ hướng dẫn trên bao bì), nước trái cây giàu vitamin C như nước cam, nước dừa hoặc nước cháo muối loãng. Nên cho trẻ uống từng ngụm nhỏ, rải đều trong ngày thay vì ép trẻ uống một lượng lớn cùng lúc dễ gây nôn ói.

• Hạ sốt an toàn: Chỉ sử dụng duy nhất hoạt chất Paracetamol để hạ sốt cho trẻ với liều lượng từ 10 – 15 mg/kg thể trọng cho một lần uống, các cữ cách nhau từ 4 đến 6 giờ. Tổng liều dùng trong 24 giờ không được vượt quá 60 mg/kg. Kết hợp lau mát cho trẻ bằng nước ấm ở các vùng nách, bẹn, trán.

• Dinh dưỡng hợp lý: Cho trẻ ăn thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu hóa như cháo, súp, sữa. Nên phân chia bữa ăn thành nhiều lần trong ngày. Tránh cho trẻ ăn các loại thực phẩm hoặc uống nước có màu đỏ, màu nâu hoặc màu đen (như nước coca, dưa hấu, sô-cô-la) vì nếu trẻ có nôn mửa, bác sĩ sẽ rất khó phân biệt đó là màu của thực phẩm hay là màu của máu do xuất huyết tiêu hóa.

Những sai lầm nghiêm trọng cần tuyệt đối tránh 

• Tự ý sử dụng Ibuprofen hoặc Aspirin để hạ sốt: Đây là sai lầm phổ biến và cực kỳ nguy hiểm. Hai hoạt chất này có tác dụng phụ là chống kết tập tiểu cầu và gây viêm loét dạ dày. Nếu dùng cho bệnh nhân sốt xuất huyết, chúng sẽ làm cho tình trạng xuất huyết tiêu hóa diễn ra trầm trọng hơn, máu chảy ồ ạt không thể cầm được, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của trẻ.

• Tự ý truyền dịch tại nhà: Việc tự ý mời y tá về nhà truyền dịch (nước biển, nước hoa quả) khi chưa có chỉ định của bác sĩ vô cùng nguy hiểm. Trong giai đoạn thoát huyết tương, nếu truyền dịch quá mức hoặc sai thời điểm, dịch truyền sẽ thoát ra ngoài lòng mạch làm tràn dịch màng phổi, tràn dịch màng tim, gây suy hô hấp và phù phổi cấp, rất khó cứu chữa.

• Cạo gió, cắt lễ, giác hơi: Nhiều phụ huynh vẫn giữ thói quen dân gian này khi thấy con bị bệnh. Việc cạo gió hoặc châm chích vào da trẻ sẽ làm vỡ các mao mạch đang bị suy yếu do thiếu tiểu cầu, gây ra những mảng xuất huyết lớn dưới da và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng máu nguy hiểm.

Kết luận

Tóm lại, việc thấu hiểu và nhận diện đúng các triệu chứng sốt xuất huyết ở trẻ em không chỉ giúp các bậc phụ huynh cởi bỏ được tâm lý hoang mang, lo sợ mà còn là vũ khí tối thượng giúp bảo vệ con yêu một cách trọn vẹn trước các đợt dịch bệnh. Sốt xuất huyết là căn bệnh diễn tiến cực kỳ nhanh, ranh giới giữa thể nhẹ và thể nặng đôi khi chỉ cách nhau một buổi tối.

Hãy luôn là những người làm cha, làm mẹ thông thái, trang bị đầy đủ kiến thức y khoa thường thức để đồng hành cùng con lớn khôn an toàn. Ngay khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ, hãy đưa trẻ đến các cơ sở y tế uy tín để được xét nghiệm máu, chẩn đoán chính xác và đưa ra phác đồ điều trị kịp thời nhất!